ایمونوتراپی سرطان ریه یا ایمنیدرمانی، روشی است که به سیستم ایمنی بدن کمک میکند سلولهای سرطانی را شناسایی کرده و با آنها مقابله کند. این درمان در برخی بیماران میتواند رشد سرطان را کنترل کند و طول عمر را افزایش دهد؛ اما برای همه افراد مناسب نیست.
ایمونوتراپی ممکن است بهتنهایی یا همراه با شیمیدرمانی انجام شود. انتخاب روش درمان به نوع و مرحله سرطان، نتایج آزمایشهایی مانند PD-L1 و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. در ادامه، شرایط استفاده از ایمونوتراپی، مراحل انجام، عوارض و میزان اثربخشی آن را بررسی میکنیم.
ایمونوتراپی سرطان ریه چیست؟
ایمونوتراپی (Immunotherapy) یکی از روشهای درمان سرطان ریه است که با تغییر نحوه فعالیت سیستم ایمنی، به بدن کمک میکند سلولهای سرطانی را شناسایی کرده و به آنها حمله کند.
سیستم ایمنی بهطور طبیعی توانایی شناسایی سلولهای غیرطبیعی را دارد؛ اما سلولهای سرطانی گاهی با استفاده از سازوکارهای خاص از حمله سلولهای ایمنی فرار میکنند. داروهای ایمونوتراپی میتوانند برخی از این سازوکارها را مهار کنند و پاسخ ایمنی علیه تومور را افزایش دهند.
ایمونوتراپی سرطان ریه چگونه عمل میکند؟
رایجترین داروهای ایمونوتراپی سرطان ریه، مهارکنندههای نقاط وارسی ایمنی هستند. این داروها مسیرهای کنترلی سیستم ایمنی را هدف قرار میدهند که گاهی سلولهای سرطانی از آنها برای جلوگیری از حمله سلولهای ایمنی استفاده میکنند.
یکی از مهمترین این مسیرها، ارتباط میان پروتئین PD-L1 و گیرنده PD-1 است. اتصال این دو میتواند فعالیت سلولهای ایمنی را کاهش دهد. داروهای مهارکننده PD-1 یا PD-L1 با مسدودکردن این ارتباط، به سلولهای ایمنی کمک میکنند مؤثرتر با سرطان مقابله کنند.
برخی داروها نیز پروتئین CTLA-4 را مهار میکنند که در تنظیم فعالیت سیستم ایمنی نقش دارد. برخلاف شیمیدرمانی که مستقیماً بر سلولهای در حال تقسیم اثر میگذارد، ایمونوتراپی از طریق تغییر پاسخ سیستم ایمنی عمل میکند. بااینحال، همه تومورها به این روش پاسخ نمیدهند.
چه کسانی کاندیدای ایمونوتراپی سرطان ریه هستند؟
ایمونوتراپی برای برخی بیماران مبتلا به سرطان ریه سلول غیرکوچک (NSCLC) و سلول کوچک (SCLC) مناسب است. متخصص انکولوژی برای انتخاب این روش، عوامل زیر را بررسی میکند:
- نوع و مرحله سرطان: ایمونوتراپی ممکن است در مراحل مختلف بیماری، بهتنهایی یا همراه با سایر روشهای درمانی استفاده شود.
- آزمایش PD-L1: این آزمایش میزان بیان پروتئین PD-L1 در تومور را مشخص میکند. در بعضی بیماران، میزان بالای این پروتئین میتواند از انتخاب ایمونوتراپی بهتنهایی حمایت کند. پایین بودن PD-L1 نیز لزوماً به معنای نامناسب بودن تمام روشهای ایمونوتراپی نیست.
- آزمایشهای مولکولی: شناسایی تغییرات ژنتیکی مانند EGFR و ALK اهمیت دارد؛ زیرا در برخی بیماران، درمان هدفمند نسبت به ایمونوتراپی اولویت دارد.
- وضعیت عمومی بیمار: عملکرد اندامها، بیماریهای خودایمنی، سابقه پیوند عضو و مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی در تصمیمگیری مؤثرند.
انتخاب ایمونوتراپی تنها بر اساس نتیجه یک آزمایش انجام نمیشود و به ارزیابی مجموع شرایط بیمار نیاز دارد.
ایمونوتراپی برای کدام انواع سرطان ریه استفاده میشود؟
ایمونوتراپی سرطان ریه سلول غیرکوچک (NSCLC)
ایمونوتراپی در مراحل مختلف سرطان ریه سلول غیرکوچک کاربرد دارد:
- سرطان قابل جراحی: در برخی بیماران، پیش از جراحی همراه با شیمیدرمانی و گاهی پس از جراحی استفاده میشود. در شرایط مشخص نیز ممکن است پس از جراحی بهعنوان درمان تکمیلی تجویز شود.
- سرطان موضعی پیشرفته: در بعضی بیماران مبتلا به مرحله ۳ که امکان جراحی ندارند، ایمونوتراپی پس از شیمیپرتودرمانی و در صورت پیشرفت نکردن سرطان استفاده میشود.
- سرطان متاستاتیک: در مرحله ۴، ممکن است ایمونوتراپی بهتنهایی یا همراه با شیمیدرمانی برای کنترل بیماری و افزایش بقا تجویز شود.
ایمونوتراپی سرطان ریه سلول کوچک (SCLC)
در سرطان ریه سلول کوچک با بیماری گسترده، ایمونوتراپی معمولاً همراه با شیمیدرمانی مبتنی بر پلاتین و اتوپوزاید استفاده میشود. در برخی بیماران مبتلا به بیماری محدود نیز، در صورت پیشرفت نکردن سرطان پس از شیمیپرتودرمانی همزمان، ممکن است دوروالوماب بهعنوان درمان تکمیلی تجویز شود.
قبل از ایمونوتراپی سرطان ریه چه آزمایشهایی لازم است؟
پیش از شروع ایمنیدرمانی، پزشک باید تشخیص، مرحله سرطان و شرایط عمومی بیمار را بررسی کند. مهمترین آزمایشها و اقدامات تشخیصی عبارتاند از:
- نمونهبرداری و پاتولوژی: برای تشخیص نوع سرطان و بررسی ویژگیهای تومور انجام میشود. بسته به محل ضایعه، ممکن است نمونهبرداری از طریق برونکوسکوپی ریه یا روشهای دیگر صورت گیرد.
- آزمایش PD-L1: میزان بیان این پروتئین را در نمونه تومور مشخص میکند و در انتخاب برخی داروهای ایمونوتراپی اهمیت دارد.
- آزمایشهای مولکولی: برای شناسایی تغییرات ژنتیکی قابلهدفگیری مانند EGFR و ALK انجام میشوند.
- تصویربرداری: سیتیاسکن، PET/CT یا امآرآی مغز، بر اساس شرایط بیمار، برای تعیین مرحله و بررسی گسترش سرطان درخواست میشوند.
- آزمایش خون: شامل بررسی شمارش سلولهای خونی، عملکرد کبد، کلیه و تیروئید و در صورت نیاز سایر آزمایشهای هورمونی است.
همه بیماران به تمام این بررسیها نیاز ندارند و آزمایشهای ضروری بر اساس نوع سرطان و برنامه درمانی تعیین میشوند.
داروهای ایمونوتراپی سرطان ریه کداماند؟
داروهای ایمونوتراپی با مهار مسیرهای کنترلی سیستم ایمنی به مقابله با سلولهای سرطانی کمک میکنند.
| نام دارو | نام تجاری | هدف دارو |
|---|---|---|
| پمبرولیزوماب (Pembrolizumab) | کیترودا (Keytruda) | PD-1 |
| نیوولوماب (Nivolumab) | اوپدیو (Opdivo) | PD-1 |
| آتزولیزوماب (Atezolizumab) | تسنتریک (Tecentriq) | PD-L1 |
| دوروالوماب (Durvalumab) | ایمفینزی (Imfinzi) | PD-L1 |
| سیمیپلیماب (Cemiplimab) | لیبتایو (Libtayo) | PD-1 |
| ایپیلیموماب (Ipilimumab) | یرووی (Yervoy) | CTLA-4 |
| ترملیموماب (Tremelimumab) | ایمجودو (Imjudo) | CTLA-4 |
ایپیلیموماب و ترملیموماب در برخی رژیمهای درمان سرطان ریه همراه با داروهای دیگر استفاده میشوند. انتخاب دارو به نوع و مرحله سرطان، نتایج آزمایشهای تومور و درمانهای قبلی بستگی دارد. همچنین دسترسی و موارد مصرف تأییدشده این داروها ممکن است در کشورهای مختلف متفاوت باشد.
مراحل انجام ایمونوتراپی سرطان ریه چگونه است؟
ایمونوتراپی معمولاً در مرکز درمانی و تحت نظارت تیم انکولوژی انجام میشود.
۱. ارزیابی بیمار پیش از درمان
پزشک نتایج نمونهبرداری، آزمایشهای مولکولی، تصویربرداری و وضعیت عمومی بیمار را بررسی میکند تا دارو و برنامه درمانی مناسب را انتخاب کند.
۲. تزریق داروی ایمونوتراپی
بسیاری از داروهای ایمونوتراپی از طریق تزریق داخل وریدی تجویز میشوند. برخی فرآوردههای زیرپوستی نیز برای موارد مشخص تأیید شدهاند که دسترسی به آنها در کشورهای مختلف متفاوت است. در بیمارانی که به تزریقهای وریدی مکرر نیاز دارند یا دسترسی به رگ دشوار است، ممکن است پزشک پورتگذاری شیمیدرمانی را پیشنهاد کند؛ اما همه بیماران به پورت نیاز ندارند.
۳. تعداد و فاصله جلسات ایمونوتراپی
فاصله جلسات بر اساس نوع دارو و رژیم درمانی متفاوت است و در بسیاری از برنامهها هر ۲، ۳، ۴ یا ۶ هفته انجام میشود. مدت کل درمان نیز یکسان نیست. در برخی رژیمها، ایمونوتراپی برای مدت مشخصی مانند یک یا دو سال تجویز میشود و در برخی دیگر تا زمان پیشرفت بیماری یا بروز عوارض غیرقابلقبول ادامه مییابد.
۴. پایش بیمار و بررسی پاسخ به درمان
در طول ایمونوتراپی، وضعیت عمومی بیمار، آزمایشهای خون و عوارض احتمالی بررسی میشوند. پزشک همچنین با تصویربرداریهای دورهای، پاسخ تومور به درمان را ارزیابی میکند. در صورت پیشرفت سرطان یا بروز عوارض جدی، ممکن است برنامه درمانی تغییر کند یا ایمونوتراپی متوقف شود.
آیا ایمونوتراپی بهتنهایی انجام میشود یا همراه شیمیدرمانی؟
در برخی بیماران مبتلا به سرطان ریه سلول غیرکوچک پیشرفته، بهویژه افرادی که میزان PD-L1 تومور آنها بالاست و تغییرات ژنتیکی قابلهدفگیری خاصی ندارند، ایمونوتراپی ممکن است بهتنهایی تجویز شود.
در بیماران دیگر، ترکیب ایمونوتراپی با شیمیدرمانی میتواند احتمال پاسخ به درمان را افزایش دهد. این ترکیب در بعضی بیماران با PD-L1 پایین یا منفی نیز کاربرد دارد. ایمونوتراپی همچنین ممکن است در برنامههای درمانی پیش یا پس از جراحی و پس از شیمیپرتودرمانی استفاده شود.
انتخاب درمان تکدارویی یا ترکیبی به ویژگیهای تومور، مرحله بیماری و مزایا و خطرات احتمالی هر روش بستگی دارد.
تفاوت ایمونوتراپی، شیمیدرمانی و درمان هدفمند چیست؟
این روشها از نظر نحوه اثرگذاری و موارد استفاده متفاوتاند.
| روش درمان | نحوه عملکرد | عوارض احتمالی |
|---|---|---|
| ایمونوتراپی | تغییر پاسخ سیستم ایمنی برای مقابله با سرطان | خستگی، بثورات پوستی و التهاب اندامهایی مانند ریه، کبد و روده |
| شیمیدرمانی | آسیب رساندن به سلولهای سرطانی، عمدتاً با اثر بر رشد و تقسیم سلولی | تهوع، خستگی، کاهش سلولهای خونی و ریزش مو |
| درمان هدفمند | مهار تغییرات مولکولی مشخص در سلولهای سرطانی | عوارض پوستی، اسهال، اختلالات کبدی و سایر عوارض وابسته به دارو |
ایمونوتراپی در بعضی بیماران میتواند پاسخ درمانی طولانیمدتی ایجاد کند، درحالیکه درمان هدفمند به وجود تغییرات مولکولی قابلهدفگیری وابسته است. هیچکدام از این روشها برای تمام بیماران بهترین انتخاب نیستند.
عوارض ایمونوتراپی سرطان ریه چیست؟
ایمونوتراپی ممکن است با فعالکردن بیشازحد سیستم ایمنی باعث التهاب بافتهای سالم بدن شود. شدت عوارض در بیماران متفاوت است و بعضی عوارض حتی پس از قطع درمان ظاهر میشوند.
| عارضه | علائم احتمالی |
|---|---|
| خستگی | ضعف و کاهش انرژی |
| عوارض پوستی | خارش، قرمزی و بثورات پوستی |
| التهاب روده | اسهال، درد شکم و گاهی خون در مدفوع |
| التهاب ریه (پنومونیت) | سرفه جدید، تنگی نفس و کاهش اکسیژن خون |
| التهاب کبد | افزایش آنزیمهای کبدی، گاهی زردی و ادرار تیره |
| اختلالات هورمونی | تغییر عملکرد تیروئید، هیپوفیز یا غدد فوقکلیوی |
| عوارض نادر اما جدی | التهاب قلب، کلیه، عضلات یا دستگاه عصبی |
التهاب ریه بعد از ایمونوتراپی
پنومونی یکی از عوارض مهم ایمونوتراپی سرطان ریه است که میتواند با سرفه، تنگی نفس و کاهش اکسیژن خون همراه باشد. از آنجا که این علائم ممکن است به دلیل عفونت، پیشرفت سرطان یا عوارض سایر درمانها نیز ایجاد شوند، تشخیص علت به ارزیابی پزشکی نیاز دارد.
در صورت بروز پنومونیت، ممکن است پزشک ایمونوتراپی را متوقف کند و بر اساس شدت التهاب، داروهایی مانند کورتیکواستروئیدها تجویز کند. در موارد شدید، قطع دائمی ایمونوتراپی ممکن است ضروری باشد.
چه علائمی بعد از ایمونوتراپی نیاز به مراجعه فوری دارند؟
بعضی عوارض ایمونوتراپی به بررسی فوری پزشکی نیاز دارند. مهمترین علائم هشدار عبارتاند از:
- تنگی نفس شدید، درد قفسه سینه یا تشدید سریع سرفه
- اسهال شدید یا خونی و درد شدید شکم
- تب همراه با لرز یا بدحالی قابلتوجه
- زردی پوست و چشم یا ادرار تیره
- سردرد شدید و غیرمعمول، گیجی یا تشنج
- ضعف عضلانی شدید یا اختلال ناگهانی بینایی
- کاهش محسوس حجم ادرار
- بثورات پوستی گسترده، تاول یا تورم صورت و زبان
در صورت تنگی نفس شدید، کاهش هوشیاری، درد شدید قفسه سینه یا تورم زبان و گلو، مراجعه فوری به اورژانس ضروری است. سایر علائم هشدار نیز باید بدون تأخیر به تیم درمان گزارش شوند.
میزان موفقیت ایمونوتراپی سرطان ریه چقدر است؟
میزان موفقیت ایمونوتراپی سرطان ریه به نوع سرطان، مرحله بیماری، ویژگیهای مولکولی تومور و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. این روش در برخی بیماران میتواند اندازه تومور را کاهش دهد، پیشرفت بیماری را به تأخیر بیندازد و طول عمر را افزایش دهد؛ اما همه بیماران به درمان پاسخ نمیدهند.
یکی از مطالعات معتبر درباره اثربخشی ایمونوتراپی، کارآزمایی بالینی KEYNOTE-024 است. این مطالعه بیماران مبتلا به سرطان ریه سلول غیرکوچک متاستاتیک را بررسی کرد که میزان PD-L1 تومور آنها حداقل ۵۰ درصد بود و تغییرات فعالکننده EGFR یا ALK نداشتند.
نتایج پیگیری پنجساله مطالعه KEYNOTE-024
- بقای پنجساله: ۳۱٫۹ درصد از بیماران دریافتکننده پمبرولیزوماب، پنج سال پس از شروع درمان زنده بودند؛ در گروه شیمیدرمانی این میزان ۱۶٫۳ درصد بود.
- نرخ پاسخ عینی به درمان: در گروه پمبرولیزوماب ۴۶٫۱ درصد و در گروه شیمیدرمانی ۳۱٫۱ درصد گزارش شد.
نرخ پاسخ عینی به معنای کاهش قابلاندازهگیری تومور است و با درمان قطعی تفاوت دارد. این نتایج مربوط به گروه مشخصی از بیماران هستند و نمیتوان آنها را به تمام بیماران سرطان ریه تعمیم داد.
منبع: مطالعه KEYNOTE-024
آیا ایمونوتراپی برای سرطان ریه مرحله ۴ مؤثر است؟
ایمونوتراپی سرطان ریه مرحله ۴ در برخی بیماران میتواند رشد سرطان را کنترل کند و طول عمر را افزایش دهد. بااینحال، در بیماری متاستاتیک، هدف درمان معمولاً کنترل سرطان، کاهش علائم و حفظ کیفیت زندگی است و درمان قطعی در بیشتر موارد امکانپذیر نیست.
در سرطان ریه سلول غیرکوچک مرحله ۴، انتخاب ایمونوتراپی به نتایج PD-L1 و آزمایشهای مولکولی وابسته است. در سرطان ریه سلول کوچک با بیماری گسترده نیز معمولاً از ترکیب ایمونوتراپی و شیمیدرمانی استفاده میشود. با وجود مزایای احتمالی، بعضی تومورها به ایمونوتراپی پاسخ نمیدهند یا پس از مدتی دوباره رشد میکنند.
چه کسانی ممکن است نتوانند ایمونوتراپی انجام دهند؟
برخی بیماریها و شرایط زمینهای میتوانند خطر عوارض ایمونوتراپی را افزایش دهند:
- بیماریهای خودایمنی: مانند لوپوس، آرتریت روماتوئید، اماس و بیماری کرون، بهویژه در صورت فعال بودن بیماری
- سابقه پیوند عضو: به دلیل افزایش احتمال پسزدن عضو پیوندی
- مصرف داروهای سرکوبکننده ایمنی: از جمله کورتیکواستروئیدها در دوزهای بالا
- سابقه عوارض شدید ایمونوتراپی: مانند پنومونیت یا سایر واکنشهای ایمنی جدی
- بیماریهای زمینهای شدید: بهویژه اختلالات جدی قلبی، ریوی، کبدی یا عصبی
وجود این شرایط همیشه به معنای ممنوعیت قطعی ایمونوتراپی نیست. تصمیم نهایی با توجه به شدت بیماری زمینهای و خطرات و مزایای درمان گرفته میشود.
هزینه ایمونوتراپی سرطان ریه چقدر است؟
هزینه ایمونوتراپی سرطان ریه در ایران به نوع و برند دارو، مقدار مصرف، تعداد جلسات، طول درمان و پوشش بیمه بستگی دارد. در درمانهای ترکیبی، هزینه شیمیدرمانی و سایر مراقبتها نیز اضافه میشود. آزمایشهای مولکولی، بررسی PD-L1 و تصویربرداریهای دورهای از دیگر هزینههای احتمالی هستند.
به دلیل تفاوت قیمت داروها و شرایط بیمه، نمیتوان مبلغ ثابتی برای هر جلسه اعلام کرد. هزینه دقیق باید پس از مشخصشدن دارو و برنامه درمانی از مرکز درمانی و بیمه استعلام شود.
برای ایمونوتراپی سرطان ریه به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
انتخاب دارو و برنامه ایمونوتراپی بر عهده متخصص انکولوژی است. این متخصص با بررسی نوع و مرحله سرطان، نتایج آزمایشها و وضعیت عمومی بیمار، روش درمان مناسب را تعیین میکند. متخصص ریه نیز در تشخیص سرطان، بررسی تصاویر قفسه سینه، نمونهبرداری و ارزیابی مشکلات تنفسی بیمار نقش دارد. در طول ایمونوتراپی نیز ممکن است برای بررسی عوارض ریوی به همکاری متخصص ریه نیاز باشد.
دکتر بهروز امامی، فوقتخصص بیماریهای ریه و مراقبتهای ویژه، میتواند در ارزیابی تخصصی مشکلات تنفسی، بررسی ضایعات مشکوک ریوی و انجام اقدامات تشخیصی موردنیاز نقش داشته باشد. انتخاب و مدیریت رژیم دارویی ایمونوتراپی توسط متخصص انکولوژی انجام میشود.
جمعبندی
ایمونوتراپی سرطان ریه میتواند در برخی بیماران به کنترل بیماری و افزایش طول عمر کمک کند؛ اما اثربخشی آن به نوع سرطان، مرحله بیماری و ویژگیهای تومور بستگی دارد. آزمایشهای تخصصی و پایش عوارض نیز برای انتخاب و ادامه درمان ضروری هستند. برای بررسی شرایط بیمار و انتخاب روش درمان، ارزیابی توسط متخصص انکولوژی و در صورت نیاز همکاری متخصص ریه اهمیت دارد.
سؤالات متداول
- آیا ایمونوتراپی سرطان ریه را کاملاً درمان میکند؟
در برخی بیماران ممکن است به کنترل طولانیمدت سرطان یا درمان با هدف بهبودی قطعی کمک کند، اما درمان کامل را برای همه تضمین نمیکند. - آیا ایمونوتراپی سرطان ریه بهتر از شیمیدرمانی است؟
در بعضی بیماران مؤثرتر است؛ اما انتخاب روش مناسب به نوع و مرحله سرطان و ویژگیهای تومور بستگی دارد. - ایمونوتراپی سرطان ریه چند جلسه است؟
تعداد جلسات به نوع دارو و برنامه درمانی بستگی دارد و ممکن است درمان چند ماه یا بیشتر ادامه یابد. - آیا ایمونوتراپی باعث ریزش مو میشود؟
ریزش مو با ایمونوتراپی بهتنهایی معمولاً کمتر از شیمیدرمانی شایع است، اما ممکن است رخ دهد؛ بهویژه در درمان ترکیبی. - طول عمر بیماران سرطان ریه با ایمونوتراپی چقدر است؟
به نوع و مرحله سرطان و پاسخ بیمار به درمان بستگی دارد. ایمونوتراپی میتواند بقای برخی بیماران را افزایش دهد، اما مدت مشخصی برای همه وجود ندارد. - آیا ایمونوتراپی سرطان ریه درد دارد؟
تزریق معمولاً درد قابلتوجهی ندارد، اما ممکن است محل ورود سوزن کمی دردناک شود یا عوارض درمان باعث ناراحتی شوند. - چه مدت طول میکشد تا تأثیر ایمونوتراپی مشخص شود؟
پاسخ به درمان معمولاً طی چند هفته تا چند ماه و با تصویربرداریهای دورهای بررسی میشود. - آیا همه بیماران سرطان ریه میتوانند ایمونوتراپی انجام دهند؟
خیر. نوع و مرحله سرطان، نتایج آزمایشهای تومور و شرایط عمومی بیمار در انتخاب این روش مؤثرند.
اولین نظر دهنده باشید!