همه چیز در مورد بیماری ذات الریه یا پنومونی

ذات‌الریه یا پنومونی یکی از انواع بیماری ریه است که می‌تواند افراد را در سنین مختلف درگیر کند و شدت آن از یک بیماری قابل‌کنترل تا وضعیتی جدی و نیازمند مراقبت پزشکی متفاوت باشد. شناخت این بیماری به شما کمک می‌کند علائم نگران‌کننده را بهتر بشناسید، در زمان مناسب برای دریافت مراقبت پزشکی اقدام کنید و احتمال بروز عوارض را کاهش دهید. در ادامه، با مهم‌ترین نکات درباره ذات‌الریه و مراقبت‌های مرتبط با آن آشنا می‌شوید.

بیماری پنومونی یا ذات الریه چیست؟

ذات‌الریه یا پنومونی (Pneumonia) نوعی عفونت ریه است که باعث التهاب بافت ریه می‌شود. در این بیماری، کیسه‌های هوایی کوچک ریه که به آن‌ها آلوئول گفته می‌شود، ممکن است با مایع یا چرک پر شوند. تجمع مایع در آلوئول‌ها می‌تواند تبادل طبیعی اکسیژن و دی‌اکسیدکربن را مختل کند.

 علائم پنومونی چیست؟

علائم ذات‌الریه می‌توانند از خفیف تا شدید متغیر باشند و گاهی به علت ایجادکننده بیماری بستگی دارند. مهم‌ترین علائم پنومونی عبارت‌اند از:

•  تب بالا: در موارد شدید ممکن است دمای بدن به ۴۰ درجه سانتی‌گراد یا بیشتر برسد.

•  سرفه همراه با خلط: خلط ممکن است زرد، سبز یا حتی خونی باشد.

•  خستگی و ضعف: احساس خستگی شدید و کاهش انرژی از علائم شایع پنومونی است.

•  تنفس سریع یا تنگی نفس: بیمار ممکن است هنگام فعالیت یا حتی در حالت استراحت دچار دشواری در تنفس شود. در برخی بیماران، خس خس سینه نیز ممکن است همراه با علائم تنفسی دیده شود.

•  افزایش ضربان قلب: افزایش ضربان قلب می‌تواند در واکنش به تب، عفونت یا کاهش اکسیژن بدن ایجاد شود.

•  تعریق یا لرز: لرز و تعریق، به‌ویژه همراه با تب، از واکنش‌های شایع بدن به عفونت هستند.

•  درد قفسه سینه و گاهی درد شکم: این درد به‌ویژه هنگام سرفه یا نفس عمیق تشدید می‌شود.

•  کاهش اشتها: عفونت و تب می‌توانند باعث کاهش اشتها و تمایل کمتر به غذا شوند.

•  کبود یا متمایل به آبی شدن پوست، لب‌ها یا ناخن‌ها (سیانوز): این حالت می‌تواند نشانه کاهش سطح اکسیژن خون باشد.

•  گیجی یا تغییر وضعیت ذهنی: به‌خصوص در سالمندان ممکن است پنومونی با گیجی و تغییر سطح هوشیاری همراه باشد.

 در پنومونی ویروسی علاوه بر علائم بالا، ممکن است سرفه خشک، سردرد و درد عضلانی نیز ایجاد شود. علائم پنومونی ویروسی معمولاً طی چند روز ظاهر می‌شوند، در حالی که پنومونی باکتریایی ممکن است به‌تدریج یا به‌صورت ناگهانی شروع شود.

علائم ذات الریه در بزرگسالان 

در بزرگسالان، پنومونی معمولاً با سرفه، تب، لرز، تنگی نفس، درد قفسه سینه و احساس ضعف و خستگی همراه است. سرفه ممکن است خشک باشد یا با تولید خلط همراه شود و در برخی موارد خلط حاوی رگه‌های خون باشد. تنگی نفس نیز می‌تواند از احساس دشواری هنگام فعالیت شروع شود و در موارد شدید حتی در حالت استراحت ادامه پیدا کند. درد قفسه سینه معمولاً هنگام سرفه یا نفس عمیق بیشتر می‌شود.

شدت و نحوه بروز علائم به عامل ایجادکننده پنومونی، سن و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد. در سالمندان و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، ممکن است تب یا علائم تنفسی واضح نباشد و بیماری بیشتر با ضعف شدید، بی‌حالی، گیجی، کاهش هوشیاری یا تشدید بیماری‌های زمینه‌ای خود را نشان دهد. در موارد شدید، کاهش سطح اکسیژن خون می‌تواند باعث کبودی لب‌ها یا ناخن‌ها و افزایش تعداد تنفس شود.

 علل ذات‌الریه چیست؟

باکتری‌ها، ویروس‌ها و قارچ‌های مختلفی می‌توانند باعث عفونت‌هایی شوند که در نهایت به ذات‌الریه یا پنومونی منجر می‌شوند. در بزرگسالان، پنومونی بیشتر در اثر عفونت‌های باکتریایی ایجاد می‌شود، در حالی که کودکان در سنین مدرسه بیشتر به دنبال عفونت‌های ویروسی به پنومونی مبتلا می‌شوند.

برخی باکتری‌ها و ویروس‌های شایع عبارت‌اند از:

• باکتری کلامیدیا پنومونیه (Chlamydia pneumoniae)

• ویروس‌های عامل سرماخوردگی

• ویروس کرونا (COVID-19)

• ویروس آنفلوآنزا

• متاپنوموویروس انسانی (HMPV)؛ ویروسی که می‌تواند باعث عفونت دستگاه تنفسی شود.

• ویروس پاراآنفلوانزای انسانی (HPIV)؛ یکی از عوامل عفونت‌های تنفسی.

• باکتری هموفیلوس آنفلوانزا (Haemophilus influenzae)

• باکتری لژیونلا (Legionella)؛ این باکتری می‌تواند باعث نوعی پنومونی به نام بیماری لژیونر شود.

• باکتری مایکوپلاسما پنومونیه (Mycoplasma pneumoniae)

• باکتری استرپتوکوکوس پنومونیه (Streptococcus pneumoniae)؛ عفونت ناشی از این باکتری را بیماری پنوموکوکی می‌نامند.

• ویروس سنسیشیال تنفسی (RSV)

• ویروس آنفولانزا یکی از عوامل ویروسی است که می‌تواند در برخی افراد به پنومونی منجر شود.

عفونت‌های قارچی ایجادکننده ذات‌الریه:

• کریپتوکوک (Cryptococcus)

• پنوموسیستیس ژیرووسی (Pneumocystis jirovecii)

• کوکسیدیوئیدس (Coccidioides) که می‌تواند باعث بیماری‌ای به نام تب دره (Valley fever) شود.

• توکسوپلاسموز (Toxoplasmosis) و سایر عفونت‌های ناشی از تک‌یاخته‌ها (پروتوزوآ)؛ تک‌یاخته‌ها موجودات زنده بسیار ریزی هستند که می‌توانند باعث عفونت شوند.

باکتری‌های مقاوم به آنتی‌بیوتیک‌ها مانند:

• MRSA یا استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متی‌سیلین

• کلبسیلا پنومونیه (Klebsiella pneumoniae)

• سِراتیا مارسسنس (Serratia marcescens)

• سودوموناس آئروژینوزا (Pseudomonas aeruginosa)

 این باکتری‌های مقاوم به‌ویژه می‌توانند باعث پنومونی بیمارستانی، یعنی ذات‌الریه‌ای شوند که در طول بستری شدن در بیمارستان ایجاد می‌شود.

روش‌های تشخیص پنومونی

برای تشخیص پنومونی، پزشک ابتدا درباره علائم و سابقه پزشکی بیمار سؤال می‌کند و با گوش دادن به صداهای ریه با گوشی پزشکی، وضعیت تنفس را بررسی می‌کند. برای تأیید تشخیص، تعیین علت عفونت و ارزیابی شدت بیماری ممکن است آزمایش‌ها و روش‌های تشخیصی دیگری نیز انجام شود. از جمله:

روش‌های پنومونی یا ذات الریه

درمان ذات‌الریه به علت بیماری و شدت التهاب و عفونت ریه بستگی دارد. اگر پزشک نتواند عامل ایجادکننده پنومونی را به‌طور دقیق مشخص کند، درمان معمولاً بر کنترل علائم، حمایت از عملکرد ریه و جلوگیری از تشدید بیماری متمرکز می‌شود.

روش‌های درمان ذات الریه می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

•  آنتی‌بیوتیک‌ها: برای درمان پنومونی باکتریایی استفاده می‌شوند. آنتی‌بیوتیک‌ها روی ویروس‌ها اثر ندارند، اما اگر بیمار هم‌زمان به عفونت باکتریایی و ویروسی مبتلا باشد، ممکن است پزشک آنتی‌بیوتیک تجویز کند.

•  داروهای ضدقارچ: در صورت ایجاد پنومونی به دلیل عفونت قارچی، از داروهای ضدقارچ برای درمان استفاده می‌شود.

•  داروهای ضدویروس: پنومونی ویروسی معمولاً به داروی اختصاصی نیاز ندارد، اما در برخی موارد پزشک ممکن است داروهای ضدویروس تجویز کند تا مدت بیماری یا شدت علائم کاهش پیدا کند.

•  اکسیژن‌درمانی: اگر سطح اکسیژن خون پایین باشد یا ریه‌ها نتوانند اکسیژن کافی وارد خون کنند، ممکن است اکسیژن اضافی از طریق لوله بینی یا ماسک صورت به بیمار داده شود.

•   تزریق مایعات وریدی: در صورت کم‌آبی بدن یا برای پیشگیری از آن، ممکن است مایعات مستقیماً از طریق سرم داخل ورید تزریق شوند.

•  تخلیه مایع اطراف ریه: اگر مقدار زیادی مایع در فضای اطراف ریه جمع شده باشد، پزشک ممکن است برای تخلیه آن از کاتتر یا روش جراحی استفاده کند.

درمان خانگی ذات‌الریه

اگر پزشک تشخیص دهد که امکان بهبودی در خانه وجود دارد، برخی داروهای بدون نسخه و روش‌های مراقبت خانگی می‌توانند به کاهش علائم ذات‌الریه کمک کنند. این روش‌ها عبارت‌اند از:

•  مسکن‌ها و داروهای کاهش‌دهنده تب: پزشک ممکن است داروهایی مانند ایبوپروفن (Advil®) و استامینوفن (Tylenol®) را برای کاهش بدن‌درد و تب توصیه کند.

• درمان‌ها و تمرین‌های تنفسی: پزشک ممکن است تمرین‌ها یا روش‌های تنفسی خاصی را برای شل کردن خلط و کمک به تنفس راحت‌تر تجویز کند.

• دستگاه بخور: قرار دادن دستگاه بخور در کنار تخت یا گرفتن دوش آب گرم و بخار می‌تواند به راحت‌تر شدن تنفس کمک کند.

• مصرف مایعات: نوشیدن مایعات فراوان به رقیق شدن و دفع راحت‌تر خلط کمک می‌کند و مانع کم‌آبی بدن می‌شود.

• داروهای سرکوب‌کننده سرفه: پیش از مصرف داروهای ضدسرفه در صورت ابتلا به ذات‌الریه، با پزشک یا متخصص مراقبت‌های سلامت مشورت کنید. سرفه کردن اهمیت دارد، زیرا به پاک شدن ترشحات و خلط از ریه‌ها کمک می‌کند.

طول مدت درمان ذات‌الریه چقدر است؟

 مدت درمان ذات‌الریه به عامل ایجادکننده بیماری، شدت عفونت و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. پنومونی خفیف ممکن است طی ۱ تا ۳ هفته بهبود پیدا کند، اما در موارد شدیدتر، به‌ویژه در سالمندان یا افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای، بهبودی کامل ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد. حتی پس از برطرف شدن عفونت، سرفه و احساس خستگی ممکن است برای چند هفته ادامه داشته باشد.

  عوارض پنومونی چیست؟

 بیشتر افراد مبتلا به پنومونی با دریافت درمان مناسب به‌خوبی بهبود پیدا می‌کنند؛ بااین‌حال، پنومونی یا ذات‌الریه می‌تواند در برخی موارد شدید و حتی تهدیدکننده زندگی باشد. اگر شما سالمند یا کودک خردسال باشید یا دارای سیستم ایمنی ضعیف یا بیماری زمینه‌ای جدی مانند دیابت یا سیروز کبدی باشید، احتمال بروز عوارض ذات الریه در شما بیشتر است.

مهم‌ترین عوارض پنومونی عبارت‌اند از:

•   سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS): نوع شدیدی از نارسایی تنفسی است که در آن ریه‌ها نمی‌توانند اکسیژن کافی را وارد خون کنند و ممکن است بیمار به مراقبت‌های ویژه نیاز داشته باشد.

•  آبسه ریه: تجمع چرک در داخل یا اطراف ریه است که در برخی موارد برای تخلیه آن به اقدامات پزشکی یا جراحی نیاز است.

•  نارسایی تنفسی: در موارد شدید، عملکرد ریه‌ها برای تأمین اکسیژن مورد نیاز بدن کافی نیست و ممکن است بیمار به دستگاه کمک‌تنفسی یا ونتیلاتور نیاز پیدا کند.

•  سپسیس (گندخونی): واکنش شدید و خطرناک بدن به عفونت است که در صورت ورود عفونت به جریان خون می‌تواند به اختلال عملکرد اندام‌های حیاتی و در موارد شدید به نارسایی چند اندامی منجر شود.

 آیا ذات‌الریه باعث مرگ می‌شود؟

 پنومونی یا ذات‌الریه در برخی موارد، به‌ویژه در سالمندان، کودکان خردسال، افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای یا ضعف سیستم ایمنی، می‌تواند شدید و حتی تهدیدکننده زندگی باشد. در موارد شدید، عفونت ممکن است باعث نارسایی تنفسی، کاهش شدید اکسیژن خون، سپسیس یا عفونت گسترده در بدن شود. بااین‌حال، بسیاری از موارد ذات‌الریه با تشخیص به‌موقع و درمان مناسب قابل کنترل هستند و مراجعه زودهنگام به پزشک می‌تواند خطر عوارض جدی و مرگ را کاهش دهد.

 پیشگیری از ابتلا به پنومونی

 یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری از ذات الریه، واکسیناسیون است. واکسن آنفلوانزا که به‌صورت سالانه تزریق می‌شود، می‌تواند خطر ابتلا به آنفلوانزا و در نتیجه پنومونی را کاهش دهد. همچنین واکسن پنوموکوک یا همان واکسن ذات‌الریه برای پیشگیری از برخی انواع شایع پنومونی باکتریایی استفاده می‌شود و برای کودکان زیر ۵ سال، بزرگسالان ۶۵ سال و بالاتر و افرادی که به دلیل بیماری‌ها یا شرایط زمینه‌ای در معرض خطر بیشتری قرار دارند، توصیه می‌شود. برنامه مناسب واکسیناسیون به سن، وضعیت سلامت و عوامل خطر فرد بستگی دارد و بهتر است درباره واکسن‌های موردنیاز با پزشک یا ارائه‌دهنده خدمات سلامت مشورت شود.

 چه زمانی برای ذات‌الریه به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر شما یا فرزندتان علائم پنومونی (ذات‌الریه) را دارید، برای مراجعه به پزشک منتظر تشدید بیماری نباشید. بهتر است با پزشک تماس بگیرید و وضعیت خود را بررسی کنید. در صورت بروز هر یک از علائم زیر، فوراً به پزشک یا مرکز درمانی مراجعه کنید:

•   دشواری در تنفس یا تنگی نفس شدید

•  کبود یا متمایل به آبی شدن لب‌ها و نوک انگشتان که می‌تواند نشانه کاهش اکسیژن خون باشد.

•  درد قفسه سینه

•  تب بالا

•  سرفه شدید همراه با خلط یا تشدید شدن سرفه و علائم تنفسی

مراجعه سریع به پزشک برای افراد در گروه‌های پرخطر اهمیت بیشتری دارد؛ از جمله بزرگسالان بالای ۶۵ سال، کودکان دو ساله یا کوچک‌تر، افراد مبتلا به بیماری‌های زمینه‌ای و افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند.

جمع‌بندی

ذات‌الریه بیماری‌ای است که نباید علائم آن را نادیده گرفت؛ زیرا شدت بیماری و روند بهبودی در افراد مختلف متفاوت است. توجه به علائم، مراجعه به‌موقع به پزشک، انتخاب درمان متناسب با شرایط بیمار و رعایت توصیه‌های مراقبتی می‌تواند نقش مهمی در کنترل بیماری و کاهش خطر عوارض داشته باشد. همچنین پیشگیری و توجه بیشتر به افراد در معرض خطر، اهمیت ویژه‌ای دارد. دکتر بهرامی با تخصص و تجربه در زمینه بیماری‌های تنفسی می‌تواند در تشخیص دقیق، تعیین روش درمان مناسب و پیگیری روند بهبودی بیماران مبتلا به پنومونی به شما کمک کند.

 سوالات متداول

1.  آیا ذات‌الریه خطرناک است؟

 ذات‌الریه در بیشتر موارد با درمان مناسب بهبود پیدا می‌کند، اما در سالمندان، کودکان خردسال و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای می‌تواند شدید و حتی تهدیدکننده زندگی باشد.

2.  آیا ذات‌الریه واگیردار است؟

 بسته به عامل ایجادکننده، ذات‌الریه می‌تواند واگیردار باشد و برخی ویروس‌ها و باکتری‌ها از طریق قطرات تنفسی منتقل می‌شوند.

3.  علائم ذات‌الریه خاموش چیست؟

 خستگی، ضعف، کاهش اشتها و تنگی نفس خفیف می‌توانند از علائم پنومونی خاموش باشند؛ به‌ویژه در سالمندان ممکن است علائم واضح نباشند.

4.  برای ذات‌الریه چی بخوریم؟

 نوشیدن مایعات کافی و مصرف غذاهای مغذی مانند میوه‌ها، سبزیجات و منابع پروتئینی می‌تواند به حفظ آب بدن و تأمین انرژی در دوران بیماری کمک کند.

5.   درمان قطعی پنومونی چیست؟

 درمان پنومونی به علت و شدت بیماری بستگی دارد و ممکن است شامل آنتی‌بیوتیک، داروهای ضدویروس یا ضدقارچ و درمان‌های حمایتی باشد.

6.   درمان ذات‌الریه با وازلین ممکن است؟

 خیر، وازلین درمان ذات‌الریه نیست و نمی‌تواند عفونت ریه را برطرف کند؛ درمان مناسب باید بر اساس علت بیماری توسط پزشک تعیین شود.