پلورال افیوژن یا آب آوردن ریه چیست؟

آیا تجمع مایع در اطراف ریه‌ها می‌تواند نشانه یک مشکل مهم در بدن باشد؟ پلورال افیوژن وضعیتی است که می‌تواند در زمینه بیماری‌ها و شرایط مختلف ایجاد شود و گاهی بدون علامت باقی بماند. شناخت این عارضه و آگاهی از اهمیت پیگیری پزشکی آن، به تشخیص به‌موقع و مدیریت بهتر بیماری کمک می‌کند.

پلورال افیوژن چیست؟

بیماری پلورال افیوژن که برخی افراد به آن «آب آوردن ریه» می‌گویند، به تجمع بیش از حد مایع در فضای بین لایه‌های پرده جنب (پلور) در خارج از ریه‌ها گفته می‌شود. پلور غشاهای نازکی هستند که سطح ریه‌ها و بخش داخلی حفره قفسه سینه را می‌پوشانند.

به‌طور طبیعی، مقدار کمی مایع در فضای پلور همه افراد وجود دارد. این مایع مانند یک روان‌کننده طبیعی عمل می‌کند و حرکت ریه‌ها هنگام تنفس را آسان‌تر می‌کند. اما در پلورال افیوژن، مقدار مایع اطراف ریه‌ها بیش از حد طبیعی است. این وضعیت ممکن است به این دلیل ایجاد شود که بدن مایع بیش از اندازه تولید می‌کند یا نمی‌تواند مقدار کافی از مایع تولید شده را جذب کند.

 علائم پلورال افیوژن

ممکن است به دلیل بیماری یا شرایطی که باعث ایجاد پلورال افیوژن ریه شده است، علائم دیگری نیز داشته باشید. علائم آب آوردن ریه  عبارت‌اند از:

•  درد قفسه سینه: درد ممکن است هنگام سرفه کردن یا نفس عمیق کشیدن تشدید شود.

•  تنگی نفس (Dyspnea): احساس کمبود هوا یا دشواری و فشار هنگام تنفس.

•  ارتوپنه (Orthopnea): دشواری در تنفس هنگام دراز کشیدن که باعث می‌شود فرد برای تنفس راحت‌تر مجبور باشد صاف بنشیند یا بایستد.

برخی افراد مبتلا به بیماری پلورال افیوژن هیچ علامتی ندارند. این افراد ممکن است زمانی متوجه وجود پلورال افیوژن شوند که برای بررسی یک مشکل دیگر، عکس قفسه سینه (X-ray) انجام می‌دهند.

• تنگی نفس، به‌ویژه هنگام فعالیت
• درد قفسه سینه که ممکن است با تنفس عمیق یا سرفه تشدید شود
• سرفه خشک و مداوم
• احساس سنگینی یا فشار در قفسه سینه
• خستگی و ضعف
• کاهش اشتها و کاهش وزن ناخواسته، به‌خصوص در صورت وجود سرطان زمینه‌ای
• گاهی تب یا تعریق شبانه، بسته به علت زمینه‌ای

پلورال افیوژن بدخیم ممکن است در ابتدا بدون علامت باشد و در تصویربرداری به‌طور اتفاقی شناسایی شود. همچنین این علائم به‌تنهایی نشان نمی‌دهند که افیوژن حتماً بدخیم است؛ تشخیص معمولاً با بررسی مایع پلور و در صورت نیاز آزمایش‌های تکمیلی انجام می‌شود.

علت پلورال افیوژن چیست؟

پلورال افیوژن ریه می‌تواند علل مختلفی داشته باشد و در برخی افراد ممکن است بیش از یک عامل باعث ایجاد آن شود.

 بسته به علت، مایع اضافی تجمع‌یافته در فضای پلور ممکن است پروتئین کمی داشته باشد (ترانسوداتیو) یا سرشار از پروتئین باشد (اگزوداتیو). این دو دسته‌بندی به پزشکان کمک می‌کنند علت پلورال افیوژن را مشخص کنند. آمبولی ریه (PE) نیز می‌تواند در هر یک از این دو دسته قرار گیرد.

 شایع‌ترین علل پلورال افیوژن ترانسوداتیو (مایع با پروتئین کم):

• نارسایی قلبی

• سیروز کبدی

• سندرم نفروتیک (یک اختلال کلیوی)

• علل شایع پلورال افیوژن اگزوداتیو (مایع سرشار از پروتئین)

• ذات‌الریه (پنومونی)

• سرطان، از جمله سرطان ریه، سرطان پستان یا لنفوم

• بیماری‌های کلیوی

• بیماری‌های التهابی

• پس از جراحی قلب باز

• علل کمتر شایع پلورال افیوژن

• سل

• بیماری‌های خودایمنی

• خونریزی در اثر آسیب یا ضربه به قفسه سینه

• کیلوتوراکس؛ تجمع مایع لنفاوی (کیل) در فضای پلور که می‌تواند پس از آسیب ایجاد شود.

• عفونت‌های نادر قفسه سینه و شکم

• قرار گرفتن در معرض آزبست

• پارگی مری

• پانکراتیت (التهاب لوزالمعده)

• سندرم میگز (Meigs syndrome) که در اثر وجود یک تومور خوش‌خیم تخمدان ایجاد می‌شود.

• سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

• برخی داروها

• جراحی شکم

• پرتودرمانی

در برخی موارد، خود مایع پلور ممکن است حاوی سلول‌های بدخیم (سرطانی) باشد یا تجمع آن مستقیماً در نتیجه شیمی‌درمانی ایجاد شده باشد. 

 انواع پلورال افیوژن

پزشکان بیماری پلورال افیوژن را بر اساس نوع مایعی که در اطراف ریه‌ها تجمع پیدا می‌کند به دو نوع اصلی تقسیم می‌کنند:

 ۱. پلورال افیوژن ترانسوداتیو (Transudative)

در این نوع، مایع رقیق و کم‌پروتئین است. برای مثال، این نوع مایع ممکن است در اثر سیروز کبدی یا نارسایی قلبی ایجاد شود. پلورال افیوژن ترانسوداتیو زمانی رخ می‌دهد که فشار مایع در عروق افزایش پیدا کند و باعث خروج مایع به فضای پلور شود.

 ۲. پلورال افیوژن اگزوداتیو (Exudative)

در این نوع، مایع سرشار از پروتئین است و ممکن است در اثر سرطان یا عفونت ایجاد شود. پلورال افیوژن اگزوداتیو زمانی اتفاق می‌افتد که مقدار زیادی مایع از رگ‌های خونی کوچک به فضای پلور نشت کند یا سیستم لنفاوی نتواند مایع را به اندازه کافی تخلیه کند.

 راه تشخیص پلورال افیوژن چیست؟

پزشک ابتدا درباره سوابق پزشکی شما سؤال می‌کند. همچنین درباره بیماری‌های دیگری که دارید و زمان شروع علائم سؤال خواهد کرد. سپس یک معاینه فیزیکی انجام می‌دهد که شامل گوش دادن به صداهای ریه هنگام تنفس است. پس از آن، پزشک آزمایش‌ها و روش‌های تشخیصی لازم را تجویز می‌کند.

در صورتی که پزشک به وجود بیماری‌های داخل مجاری تنفسی مشکوک باشد، ممکن است برونکوسکوپی ریه را برای بررسی دقیق‌تر و نمونه‌برداری تجویز کند.

 برای تشخیص پلورال افیوژن ریه چه آزمایش‌هایی انجام می‌شود؟

پزشکان برای تشخیص و ارزیابی بیماری پلورال افیوژن از روش‌های زیر استفاده می‌کنند:

•  عکس قفسه سینه (X-ray)

•  سی‌تی اسکن (CT Scan) قفسه سینه

•  سونوگرافی قفسه سینه

•  توراسنتز یا نمونه‌برداری (بیوپسی): در این روش، سوزنی از بین دنده‌ها وارد می‌شود تا نمونه‌ای از مایع موجود در فضای پلور برداشته شود.

•  آنالیز مایع پلور: در این روش، مایع خارج‌شده از فضای پلور از نظر ویژگی‌ها و ترکیبات مختلف بررسی می‌شود.

اگر روش‌های تشخیصی کم‌تهاجمی نتوانند وجود یا علت پلورال افیوژن را مشخص کنند، ممکن است پزشک انجام توراکوسکوپی را توصیه کند. توراکوسکوپی یک روش کم‌تهاجمی است که با نام جراحی توراکوسکوپی با کمک ویدئو (VATS) نیز شناخته می‌شود.

 پلورال افیوژن چه زمانی خطرناک است؟

خطرناک بودن پلورال افیوژن ریه به علت ایجاد آن، شدت بیماری و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. تحقیقات نشان می‌دهند در مواردی که افیوژن به دلیل سرطان، نارسایی قلبی، نارسایی کلیه یا چند بیماری زمینه‌ای ایجاد شده باشد، خطر عوارض جدی و مرگ بیشتر است.

پلورال افیوژن خفیف ممکن است هیچ علامتی ایجاد نکند و در برخی موارد بدون نیاز به تخلیه مایع، با درمان علت زمینه‌ای برطرف شود. با این حال، شدت بیماری تنها بر اساس مقدار مایع تعیین نمی‌شود و علت ایجاد پلورال افیوژن نیز اهمیت دارد.

 پیشگیری از پلورال افیوژن ریه

از آنجا که بیماری پلورال افیوژن می‌تواند به دلایل مختلفی ایجاد شود، همیشه نمی‌توان از بروز آن پیشگیری کرد. با این حال، با رعایت برخی نکات می‌توان خطر ابتلا به پلورال افیوژن را کاهش داد:

• از مصرف محصولات دخانیات خودداری کنید.
• از تماس با آزبست دوری کنید.
• اگر پزشک توصیه کرده است، رژیم غذایی کم‌نمک داشته باشید.
•  داروهای ادرارآور (دیورتیک‌ها) را طبق دستور پزشک مصرف کنید.
• اگر پزشک توصیه کرده است، میزان مصرف مایعات را محدود کنید.

 چه زمانی برای پلورال افیوژن باید به پزشک مراجعه کرد؟

 اگر دچار درد شدید یا مداوم قفسه سینه، تنگی نفس یا دشواری در تنفس شدید، باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید. در صورت شدید بودن علائم یا بدتر شدن ناگهانی وضعیت تنفس، مراجعه به اورژانس ضروری است.

 همچنین در صورت بروز علائمی مانند تب، سرفه مداوم، تنفس سریع یا احساس فشار در قفسه سینه بهتر است برای بررسی علت به پزشک مراجعه کنید. درد قفسه سینه و تنگی نفس می‌توانند نشانه بیماری‌های مختلفی باشند که برخی از آن‌ها جدی و حتی تهدیدکننده زندگی هستند.

 جمع‌بندی

بیماری پلورال افیوژن ریه می‌تواند از یک وضعیت بدون علامت تا عارضه‌ای جدی متغیر باشد؛ به همین دلیل توجه به علائم و مراجعه به‌موقع به پزشک اهمیت دارد. دکتر بهروز امامی، متخصص بیماری‌های ریه و مراقبت‌های ویژه، با تخصص در تشخیص و درمان بیماری‌های ریوی می‌تواند در ارزیابی و مدیریت این عارضه به بیماران کمک کند.

سوالات متداول

1. آیا پلورال افیوژن باعث تنگی نفس می‌شود؟

بله، تجمع مایع در فضای پلور می‌تواند به ریه فشار وارد کرده و باعث تنگی نفس شود. شدت تنگی نفس به میزان مایع و علت ایجاد پلورال افیوژن بستگی دارد.

2. آیا پلورال افیوژن نشانه سرطان است؟

خیر، پلورال افیوژن همیشه نشانه سرطان نیست و بیماری‌هایی مانند نارسایی قلبی، عفونت و بیماری‌های کلیوی نیز می‌توانند باعث آن شوند. بااین‌حال، سرطان یکی از علل احتمالی پلورال افیوژن است و در برخی موارد نیاز به بررسی دقیق دارد.

3. پلورال افیوژن در کدام قسمت بدن ایجاد می‌شود؟

پلورال افیوژن در فضای پلور، بین دو لایه پرده جنب که اطراف ریه‌ها قرار دارند ایجاد می‌شود. بنابراین مایع مستقیماً داخل بافت ریه تجمع پیدا نمی‌کند.

4. آیا مقدار مایع پلور در شدت علائم تأثیر دارد؟

بله، هرچه میزان مایع تجمع‌یافته بیشتر باشد، احتمال فشار بر ریه و بروز علائمی مانند تنگی نفس افزایش می‌یابد. البته علت پلورال افیوژن و وضعیت عمومی فرد نیز در شدت علائم مؤثر هستند.

5. آیا پلورال افیوژن درمان می‌شود؟

بله، درمان پلورال افیوژن به علت ایجاد آن بستگی دارد و ممکن است شامل درمان بیماری زمینه‌ای یا تخلیه مایع باشد. در برخی موارد نیز با درمان علت اصلی، مایع به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

6. آیا برای درمان پلورال افیوژن باید مایع تخلیه شود؟

در برخی موارد، به‌ویژه زمانی که مایع زیاد باشد یا باعث تنگی نفس و ناراحتی شود، پزشک ممکن است تخلیه مایع را توصیه کند. اما همه موارد پلورال افیوژن به تخلیه نیاز ندارند.

7. تفاوت پلورال افیوژن و پنوموتوراکس چیست؟

در پلورال افیوژن، مایع در فضای اطراف ریه تجمع پیدا می‌کند، اما در پنوموتوراکس هوا وارد این فضا می‌شود. هر دو وضعیت می‌توانند با تنگی نفس و درد قفسه سینه همراه باشند.