اسپاسم برونشیال: دلایل، علائم، تشخیص و درمان

احساس تنگی نفس ناگهانی، سفت شدن قفسه سینه و نفس نفس زدن؛ تجربه‌ای ترسناک که بسیاری از افراد آن را به عنوان اسپاسم ریه یا اسپاسم برونش توصیف می‌کنند. اما واقعاً در این لحظات در بدن چه اتفاقی می‌افتد؟

از آنجا که اسپاسم ریه می‌تواند از یک حمله خفیف تا یک وضعیت اضطراری تنفسی متغیر باشد، درک علل، علائم و راه‌های مدیریت آن برای هر کسی که سلامتی خود یا عزیزانش برایش مهم است، ضروری است. در این مقاله قصد داریم درباره اسپاسم ریه، دلایل بروز، چگونگی تشخیص و درمان آن با شما صحبت کنیم.

اسپاسم برونش چیست؟

برونکواسپاسم زمانی رخ می‌دهد که ماهیچه‌های پوشاننده برونش‌های شما منقبض می‌شوند. برونش‌ها لوله‌هایی هستند که هوا از طریق آن‌ها به ریه‌های شما می‌رسد. آن‌ها نای را به ریه‌هایتان متصل می‌کنند. اگر ماهیچه‌های برونش‌های شما منقبض یا فشرده شوند، راه‌های هوایی شما تنگ می‌شود. این امر میزان اکسیژن دریافتی بدن شما را محدود می‌کند. برونکواسپاسم می‌تواند همراه با بسیاری از بیماری های مختلف ریوی رخ دهد، از جمله:

آسم

بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)

آمفیزم

عفونت‌های ریوی

واکنش‌های آلرژیک

واکنش‌های عصبی

برونکواسپاسم ریه می‌تواند ترسناک باشد، زیرا وقتی رخ می دهد احساس می‌کنید که نمی‌توانید هوای کافی برای تنفس دریافت کنید. 

تفاوت اصلی بین اسپاسم عصبی و اسپاسم التهابی در علت ایجادکننده و مکانیسم پاسخ بدن است. هر دو می‌توانند باعث اسپاسم راه‌های هوایی (برونکواسپاسم) شوند، اما منشأ متفاوتی دارند. در عمل، این دو مکانیسم اغلب به هم مرتبط هستند. به عنوان مثال:

• یک فرد مبتلا به آسم (زمینه التهابی) ممکن است در اثر استرس (عامل عصبی) دچار حمله شود.

• التهاب مزمن راه‌های هوایی می‌تواند آن‌ها را به تحریک‌پذیری عصبی بیشتر مستعد کند.

علت اسپاسم ریه چیست؟

آسم شایع‌ترین علت است. اما بسیاری چیزهای دیگر نیز می‌توانند باعث تحریک و تورم در راه‌های هوایی شما شوند. این تحریک و تورم می‌تواند منجر به برونکواسپاسم شود. این عوامل شامل موارد زیر هستند:

•    آلرژن‌ها، مانند گرد و غبار، گرده و شوره حیوانات خانگی

•    عفونت‌های باکتریایی، قارچی یا ویروسی در ریه‌ها یا راه‌های هوایی

•    دودهای شیمیایی یا سایر محرک‌ها، مانند عطر یا ادکلن

علائم اسپاسم ریوی چیست؟

علائم اصلی اسپاسم ریوی ریه احساس تنگی نفس و ناتوانی در گرفتن هواست. سایر علائم عبارتند از:

•    خس خس سینه

•    درد یا احساس فشار در قفسه سینه

•    سرفه

•    تنگی نفس

•    سرگیجه

•    خستگی

•    هوای سرد یا گرم/مرطوب

•    ورزش (برونکواسپاسم ناشی از ورزش)

•    بیهوشی عمومی

•    سیگار کشیدن یا ویپینگ (استفاده از سیگار الکترونیکی)

•    کیفیت پایین هوا

صرف داشتن یک بیماری یا قرار گرفتن در معرض یک محرک به این معنی نیست که حتماً دچار برونکواسپاسم خواهید شد. در موارد نادر، داروهای برونکواسپاسم مانند آلبوترول می‌توانند در واقع علائم شما را بدتر کنند. این حالت، برونکواسپاسم پارادوکسیکال نامیده می‌شود. اگر این اتفاق افتاد، بلافاصله استفاده از گشادکننده برونش (برونکودیلاتور) خود را متوقف کرده و به پزشک خود اطلاع دهید. آن‌ها با شما همکاری خواهند کرد تا درمان دیگری پیدا کنند.

تشخیص اسپاسم ریه چگونه است؟

پزشک برای تشخیص برونکواسپاسم سابقه پزشکی شما را بررسی کرده، درباره علائم شما سؤال می‌پرسند و یک معاینه فیزیکی انجام می‌دهند. در طول معاینه، ممکن است با استفاده از استتوسکوپ به ریه‌های شما گوش دهند. اگر فکر کنند شما دچار این بیماری هستید، ممکن است شما را به یک متخصص ریه (پولمونولوژیست) یا آلرژی‌شناس ارجاع دهند.

تست‌های مورد استفاده:

پزشک شما ممکن است تست‌های عملکرد ریوی را برای ارزیابی چگونگی عملکرد ریه‌های شما توصیه کند. این تست‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• اسپیرومتری

در این تست شما از یک اسپیرومتر استفاده می‌کنید که نیروی هوا را در هنگام دم و بازدم اندازه‌گیری می‌کند.

•  ظرفیت انتشار ریه

شما در یک لوله تنفس می‌کنید تا تعیین شود اکسیژن چقدر خوب بین ریه‌ها و خون شما منتقل یا منتشر می‌شود.

• ارزیابی حجم ریه

این تست به ارائه‌دهنده شما می‌گوید ریه‌های شما چقدر هوا می‌توانند نگه دارند.

• پالس اکسیمتری

ارائه‌دهنده شما دستگاهی را روی انگشت یا گوش شما قرار می‌دهد تا میزان اکسیژن خون شما را اندازه‌گیری کند.

بسته به سابقه شما، پزشک ممکن است موارد زیر را نیز توصیه کند:

• تست چالش یا تحریک متاکولین

این تست‌ها برای تشخیص آسم استفاده می‌شوند. آن‌ها چگونگی پاسخ ریه‌های شما به متاکولین را اندازه‌گیری می‌کنند. متاکولین دارویی است که می‌تواند باعث برونکواسپاسم شود.

• تست‌های تصویربرداری

اشعه ایکس قفسه سینه و سی‌تی اسکن می‌توانند به پزشک شما کمک کنند تا عفونت‌ها یا سایر مشکلات ریوی را مشاهده کند.

• گاز خون شریانی

این تست میزان اکسیژن و دی‌اکسید کربن در خون شما و همچنین سطح اسیدها و بازها (قلیا) را در خون شما (سطح pH) اندازه‌گیری می‌کند.

• هیپرونتیلاسیون داوطلبانه یوکاپنیک

این تست برونکواسپاسم ناشی از ورزش را بررسی می‌کند. شما مخلوطی از اکسیژن و دی‌اکسید کربن تنفس می‌کنید. این مخلوط، تنفس در حین ورزش را شبیه‌سازی می‌کند. اگر این مخلوط بر ریه‌های شما تأثیر منفی بگذارد، به احتمال زیاد برونکواسپاسم ناشی از ورزش دارید.

چه زمان اسپاسم ریه خطرناک است؟

این بیماری در شرایط زیر خطرناک محسوب می‌شود و نیاز به مراقبت فوری پزشکی دارد:

 ۱. وقتی علائم شدید و ناگهانی باشد:

- تنگی نفس حاد: احساس خفگی یا ناتوانی در نفس کشیدن.

- تشدید سریع خس‌خس سینه یا سرفه.

- عدم پاسخ به داروهای استنشاقی سریع‌الاثر (مانند سالبوتامول/آلبوترول).

 ۲. علائم هشداردهنده اضطراری (اورژانسی):

- کبودی لب‌ها، ناخن‌ها یا پوست (سیانوز) نشانه کمبود اکسیژن شدید است.

- تندتر شدن ضربان قلب یا تپش قلب شدید.

- تعریق شدید همراه با تنگی نفس.

- اختلال در تکلم به دلیل نفس‌نفس زدن.

- گیجی، خواب‌آلودگی یا کاهش سطح هوشیاری.

- احساس فشار یا درد قفسه سینه که ممکن است شبیه حمله قلبی باشد.

 ۳. وقتی به‌دنبال یک واکنش آلرژیک شدید (آنافیلاکسی) رخ دهد:

آنافیلاکسی می‌تواند همراه با برونکواسپاسم، تورم گلو، کهیر و افت فشار خون باشد و تهدید کننده زندگی است.

 ۴. در بیماران با شرایط خاص:

- افراد مبتلا به آسم شدید کنترل‌نشده یا COPD (بیماری انسدادی مزمن ریه) پیشرفته.

- کودکان یا سالمندان با سیستم ایمنی ضعیف.

- افرادی با سابقه برونکواسپاسم مکرر که اخیراً بدتر شده است.

 چه زمانی به اورژانس مراجعه کنیم؟

- اگر تنگی نفس باعث نشود بتوانید جملات کامل بگویید.

- اگر لب‌ها یا ناخن‌هایتان کبود شده‌اند.

- اگر هوشیاری شما کاهش یافته است.

- اگر علائم پس از ۱۵-۲۰ دقیقه استفاده از داروی نجات (اسپری) بهبود نیابد.

درمان اسپاسم ریه چگونه است؟

درمان این بیماری معمولاً با گشادکننده‌های برونش آغاز می‌شود. گشادکننده‌های برونش به صورت اسپری‌های استنشاقی، محلول‌های نبولایزر و قرص در دسترس هستند. گشادکننده‌های برونش کوتاه‌اثر و گشادکننده‌های برونش بلنداثر وجود دارند.

گشادکننده‌های برونش کوتاه‌اثر تسکین سریع "نجات‌بخش" برای علائم برونکواسپاسم ارائه می‌دهند. آن‌ها می‌توانند راه‌های هوایی شما را در عرض چند دقیقه گشاد کنند. اثرات آن‌ها می‌تواند تا شش ساعت طول بکشد. گشادکننده‌های برونش کوتاه‌اثر رایج عبارتند از آلبوترول و لوالبوترول.

گشادکننده‌های برونش بلنداثر خطر برونکوسپاسم‌های شما را در آینده کاهش می‌دهند. به جز فورموترول، تسکین سریع ارائه نمی‌دهند، اما اثر آن‌ها تا ۱۲ ساعت باقی می‌ماند. سایر گشادکننده‌های برونش بلنداثر رایج شامل سالمترول و ویلانترول می‌شوند. پزشکان ممکن است به جای آلبوترول یا لوالبوترول از فورموترول برای نجات یا تسکین سریع استفاده کنند.

سایر اشکال گشادکننده‌های برونش بلنداثر شامل آنتی‌کولینرژیک‌ها می‌شود. آن‌ها به صورت اسپری‌های استنشاقی کوتاه‌اثر (ایپراتروپیوم) و اسپری‌های استنشاقی بلنداثر (تیوتروپیوم، اومکلیدینیوم، آکلیدینیوم) در دسترس هستند. همچنین به صورت نبولایزر (گلیکوپیرولات، رِوِفِناسین) نیز موجود می‌باشند.

پزشکان معمولاً استروئیدهای استنشاقی نیز تجویز می‌کنند. استروئیدهای استنشاقی به کاهش التهاب در راه‌های هوایی شما و پیشگیری از این بیماری کمک می‌کنند. 

درمان خانگی اسپاسم برونشیال چگونه است؟

هیچ درمان خانگی وجود ندارد که بتواند اسپاسم برونشیال را پس از شروع متوقف کند. برای تسکین علائم حمله، به یک گشادکننده برونش کوتاه‌اثر نیاز دارید. اگر پزشک شما را مبتلا به برونکواسپاسم ریه تشخیص داده باشد، احتمالاً یک گشادکننده برونش دارید. اما اگر این اولین بار است که دچار برونکواسپاسم می‌شوید و گشادکننده برونش ندارید، برای درمان به نزدیک‌ترین اورژانس مراجعه کنید.

برخی از پزشکان معتقدند تمرینات تنفسی می‌توانند خطر برونکواسپاسم ریه را کاهش دهند. اما تحقیقات در این زمینه ادامه دارد و به شواهد بیشتری نیاز است. با این وجود، تمرینات تنفسی نمی‌توانند برونکواسپاسم را پس از شروع متوقف کنند. اگر دچار برونکواسپاسم می‌شوید، پزشک شما بهترین روش مدیریت آن را به شما خواهد گفت.

عوارض اسپاسم ریه چیست؟

برونکواسپاسم در صورت تداوم، شدت یافتن یا درمان‌نشدن می‌تواند منجر به عوارضی شود. مهم‌ترین عوارض احتمالی آن عبارتند از:

 ۱. عوارض تنفسی فوری و حاد:

- هیپوکسمی (کم‌بود اکسیژن خون): به دلیل محدودیت جریان هوا و اختلال در تبادل گازها.

- نارسایی تنفسی: در موارد شدید ممکن است منجر به نارسایی حاد تنفسی شود که نیاز به کمک‌های تنفسی (مانند ونتیلاتور) دارد.

- خستگی عضلات تنفسی: به دلیل تقلّی طولانی‌مدت برای نفس کشیدن.

 ۲. عوارض قلبی-عروقی:

- تاکیکاردی (ضربان قلب سریع): به دلیل استرس بدن و کم‌بود اکسیژن.

- افزایش فشار خون ریوی: مقاومت در رگ‌های ریه به دلیل کم‌بود اکسیژن طولانی‌مدت.

- در موارد نادر، ایست قلبی در پی کم‌بود شدید اکسیژن.

 ۳. عوارض ناشی از بیماری زمینه‌ای تشدیدشده:

- بدتر شدن کنترل آسم یا COPD: حملات مکرر اسپاسم ممکن است باعث افزایش التهاب دائمی راه‌های هوایی و پیشرفت بیماری شود.

- آسم مقاوم به درمان: در صورت عدم مدیریت مناسب.

 ۴. عوارض ناشی از کم‌بود اکسیژن طولانی‌مدت (مزمن):

- مشکلات عصبی: مانند کاهش تمرکز، اختلال حافظه یا خستگی مزمن.

- اختلال در عملکرد روزانه و کیفیت زندگی: به دلیل محدودیت در فعالیت‌های فیزیکی و ترس از حملات مکرر.

- در کودکان: ممکن است بر رشد ریه تأثیر بگذارد.

 ۵. عوارض ناشی از درمان‌های اورژانسی مکرر:

- عوارض داروهای استنشاقی (در صورت استفاده بیش‌ازحد): مانند لرزش دست، تپش قلب، کاهش پتاسیم خون.

- مقاومت به داروهای برونکودیلاتور: در صورت استفاده نامنظم یا بیش‌ازحد.

- عوارض مصرف طولانی‌مدت استروئیدهای خوراکی: در موارد شدید (مانند پوکی استخوان، افزایش قند خون، افزایش وزن).

جمع‌بندی

اسپاسم ریه یا برونکواسپاسم یک وضعیت تنفسی است که در آن عضلات دیواره‌ی راه‌های هوایی (برونش‌ها) به‌طور ناگهانی منقبض می‌شوند. این انقباض باعث تنگی مجاری هوایی شده و عبور هوا به داخل و خارج ریه‌ها را با مشکل مواجه می‌کند. برونکواسپاسم خود یک بیماری مستقل محسوب نمی‌شود، بلکه نشانه‌ای از یک مشکل زمینهای مانند آسم، COPD، آلرژی شدید، عفونت ریوی یا قرارگیری در معرض محرک‌هاست. اسپاسم ریه اگرچه می‌تواند ترسناک باشد، اما یک وضعیت قابل کنترل است. کلید مدیریت موفق آن، تشخیص دقیق علت زمینه‌ای توسط پزشک (ترجیحاً متخصص ریه یا آلرژی)، پیروی از برنامه درمانی شخصی‌شده و آگاهی از علائم هشدار برای اقدام به موقع است. با درمان مناسب و سبک زندگی هوشمندانه، اکثر افراد می‌توانند حملات را به حداقل رسانده و زندگی فعال و باکیفیتی داشته باشند.