انواع بیماری‌های ریه؛ علائم، علل و روش‌های تشخیص

بیماری‌های ریه فقط به سرطان ریه محدود نمی‌شوند. آسم، عفونت ریه، بیماری انسدادی مزمن ریه و بسیاری از اختلالات دیگر نیز در این گروه قرار می‌گیرند. این بیماری‌ها ممکن است با سرفه، تنگی نفس، خس‌خس سینه یا درد قفسه سینه همراه باشند؛ اما علت، شدت و روش درمان آن‌ها یکسان نیست. در این مقاله با مهم‌ترین انواع بیماری‌های ریوی، علائم هشدار، عوامل خطر و روش‌های تشخیص آشنا می‌شوید.

انواع بیماری‌های ریوی کدام‌اند؟

بیماری‌های ریوی مجموعه‌ای از اختلالات هستند که راه‌های هوایی، بافت ریه، رگ‌های خونی آن یا پرده اطراف ریه را درگیر می‌کنند. بسیاری از عفونت‌های ریه، کوتاه‌مدت هستند و برخی دیگر، مانند آسم و بیماری انسدادی مزمن ریه، به مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارند. تعدادی نیز زمینه ژنتیکی یا مادرزادی دارند.

دسته‌بندی زیر برای آشنایی ساده‌تر با بیماری‌هاست. بعضی از آن‌ها ممکن است در بیش از یک گروه قرار بگیرند یا با بیماری دیگری همراه شوند.

۱. بیماری‌های انسدادی ریه

در این گروه، خروج هوا از ریه به دلیل تنگی یا آسیب راه‌های هوایی دشوار می‌شود.

• بیماری انسدادی مزمن ریه (COPD): بیماری مزمنی است که جریان هوا را به‌طور پایدار محدود می‌کند. تنگی نفس، سرفه و تولید خلط از علائم آن هستند. مصرف دخانیات، آلودگی هوا و تماس شغلی با دود و گردوغبار از عوامل خطر مهم‌اند. تشخیص COPD با بررسی علائم و تأیید محدودیت جریان هوا در آزمایش اسپیرومتری انجام می‌شود.
• آسم: بیماری التهابی مزمن راه‌های هوایی است که باعث تنگی متغیر آن‌ها می‌شود. سرفه، خس‌خس سینه، تنگی نفس و احساس فشار در قفسه سینه ممکن است به‌صورت دوره‌ای ظاهر شوند؛ برای مثال، شب‌ها یا پس از مواجهه با محرک‌ها شدت بگیرند.
• برونشیت مزمن: به سرفه خلط‌دار طولانی‌مدت گفته می‌شود که معمولاً حداقل سه ماه در هر سال، طی دو سال پیاپی وجود داشته باشد و علت دیگری برای آن پیدا نشود. این وضعیت اغلب با مصرف دخانیات ارتباط دارد و ممکن است همراه COPD باشد؛ اما هر فرد مبتلا به برونشیت مزمن لزوماً COPD ندارد.
• آمفیزم ریه: در این وضعیت دیواره کیسه‌های هوایی ریه آسیب می‌بیند و خاصیت ارتجاعی ریه کاهش می‌یابد. در نتیجه، به‌ویژه هنگام فعالیت، تنگی نفس ایجاد می‌شود. آمفیزم یکی از تغییرات ساختاری مهمی است که در مبتلایان به COPD دیده می‌شود.

نکته: آسم و COPD می‌توانند علائم مشابهی داشته باشند، اما بیماری‌های یکسانی نیستند و تشخیص آن‌ها به بررسی پزشکی نیاز دارد.

۲. بیماری‌های عفونی ریه

• ذات‌الریه (پنومونی): عفونت بافت ریه است که ممکن است به‌وسیله باکتری‌ها، ویروس‌ها و گاهی قارچ‌ها ایجاد شود. التهاب و تجمع مایع یا ترشحات در کیسه‌های هوایی می‌تواند با تب، سرفه، خلط، درد قفسه سینه و تنگی نفس همراه باشد.
• سل ریوی: بیماری عفونی ناشی از باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. سل فعال ریوی ممکن است با سرفه طولانی‌مدت، به‌ویژه سرفه‌ای که سه هفته یا بیشتر ادامه دارد، تب، تعریق شبانه، کاهش وزن و گاهی خلط خونی همراه باشد. سل نهفته معمولاً علامتی ندارد و با سل فعال متفاوت است.
• عفونت‌های قارچی ریه: معمولاً با تنفس هاگ بعضی قارچ‌های موجود در محیط ایجاد می‌شوند. بسیاری از افراد پس از تماس بیمار نمی‌شوند؛ اما در برخی افراد، به‌خصوص کسانی که ضعف سیستم ایمنی دارند، عفونت می‌تواند شدیدتر باشد. تب، سرفه، خستگی و درد قفسه سینه از علائم احتمالی هستند.

۳. بیماری‌های بینابینی ریه

• بیماری‌های بینابینی ریه (ILD): نام گروه بزرگی از بیماری‌هاست که بافت اطراف کیسه‌های هوایی و بخش‌های پشتیبان ریه را درگیر می‌کنند. این بیماری‌ها ممکن است با التهاب، ایجاد بافت زخم یا هر دو همراه باشند و باعث سرفه خشک و تنگی نفس شوند. همه بیماری‌های بینابینی الزاماً به فیبروز منجر نمی‌شوند.
• فیبروز ریوی: به ایجاد بافت زخم در ریه گفته می‌شود که بافت ریه را سفت‌تر می‌کند و انتقال اکسیژن را دشوارتر می‌سازد. این مشکل ممکن است به علل مختلف، از جمله بعضی بیماری‌های خودایمنی، تماس با مواد آسیب‌رسان یا بدون علت مشخص ایجاد شود. تنگی نفس هنگام فعالیت و سرفه خشک مداوم از علائم رایج آن هستند.
• سارکوئیدوز: بیماری التهابی‌ای است که با تشکیل مجموعه‌های کوچکی از سلول‌های التهابی به نام «گرانولوم» در اندام‌ها، به‌ویژه ریه‌ها و غدد لنفاوی قفسه سینه، همراه می‌شود. ممکن است باعث سرفه خشک، تنگی نفس یا درد قفسه سینه شود؛ بااین‌حال، بعضی مبتلایان علامتی ندارند.

۴. بیماری‌های عروقی ریه

• آمبولی ریه: معمولاً زمانی رخ می‌دهد که لخته خونی که اغلب از سیاهرگ‌های پا آمده است، یکی از شریان‌های ریه را مسدود کند. تنگی نفس ناگهانی، درد قفسه سینه هنگام نفس عمیق، تندشدن ضربان قلب و گاهی سرفه خونی از نشانه‌های احتمالی آن هستند. آمبولی ریه می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد و به بررسی فوری نیاز دارد.
• فشارخون ریوی: به افزایش غیرطبیعی فشار در شریان‌های ریه گفته می‌شود که می‌تواند بار بیشتری بر سمت راست قلب وارد کند. تنگی نفس هنگام فعالیت، خستگی، سرگیجه و در موارد پیشرفته غش از علائم احتمالی آن هستند. تشخیص قطعی آن در موارد لازم با کاتتریزاسیون قلب راست انجام می‌شود.

اختلالات عروقی نادر دیگری نیز وجود دارند که بر جریان خون ریه اثر می‌گذارند و ممکن است باعث تنگی نفس یا کاهش تحمل فعالیت شوند.

۵. بیماری‌های راه‌های هوایی و نایژه‌ها

• برونشکتازی: گشادشدن غیرطبیعی و معمولاً دائمی نایژه‌ها بر اثر آسیب دیواره آن‌هاست. در این وضعیت تخلیه ترشحات دشوار می‌شود و فرد ممکن است سرفه خلط‌دار طولانی‌مدت و عفونت‌های تنفسی مکرر داشته باشد.
• برونشیولیت: التهاب نایژک‌ها، یعنی کوچک‌ترین مجاری هوایی ریه، است. نوع حاد ویروسی آن بیشتر در نوزادان و کودکان زیر دو سال رخ می‌دهد و می‌تواند با سرفه، خس‌خس سینه، تنفس سریع یا دشواری در تغذیه همراه باشد. التهاب نایژک‌ها در بزرگسالان نیز ممکن است به دلایل دیگری ایجاد شود.
• ورود جسم خارجی به راه هوایی: گیرکردن غذا یا اشیای کوچک در مجاری تنفسی می‌تواند باعث سرفه ناگهانی، خس‌خس و تنگی نفس شود و گاهی خطر خفگی داشته باشد. در موارد لازم، خارج کردن جسم خارجی از راه هوایی با روش برونکوسکوپی انجام می‌شود.

۶. بیماری‌های پرده جنب (پلور)

پرده جنب پوششی دولایه است که سطح ریه و قسمت داخلی قفسه سینه را می‌پوشاند. بین این دو لایه، فضای بسیار باریکی وجود دارد.

• افیوژن پلورال (تجمع مایع در فضای جنب): به تجمع بیش از حد مایع در فضای اطراف ریه گفته می‌شود؛ نه داخل کیسه‌های هوایی ریه. نارسایی قلبی، عفونت‌ها و برخی سرطان‌ها از علت‌های آن هستند. این وضعیت ممکن است با تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه باشد.
• پنوموتوراکس (وجود هوا در فضای جنب): ورود هوا به فضای بین دو لایه پرده جنب ممکن است باعث جمع‌شدن بخشی یا تمام ریه شود. درد ناگهانی یک‌طرفه قفسه سینه و تنگی نفس از نشانه‌های احتمالی آن هستند. موارد شدید به درمان فوری نیاز دارند.
• پلوریت (التهاب پرده جنب): التهاب این پرده معمولاً باعث درد تیز قفسه سینه می‌شود که با نفس عمیق، سرفه یا عطسه شدت می‌گیرد.

۷. سرطان‌های ریه

• سرطان ریه سلول غیرکوچک (NSCLC): شایع‌ترین گروه سرطان‌های ریه است و انواعی مانند آدنوکارسینوم و سرطان سلول سنگفرشی را شامل می‌شود. ممکن است با سرفه مداوم، خلط خونی، درد قفسه سینه، کاهش وزن بی‌دلیل یا تنگی نفس همراه باشد؛ اما گاهی در مراحل اولیه علامتی ندارد.
• سرطان ریه سلول کوچک (SCLC): معمولاً سریع‌تر رشد می‌کند و زودتر گسترش می‌یابد. این نوع سرطان ارتباط قوی با مصرف دخانیات دارد و می‌تواند با سرفه مداوم، درد قفسه سینه، تنگی نفس یا کاهش وزن همراه شود.

۸. اختلالات تجمع مایع و آسیب حاد ریه

• ادم ریوی: تجمع غیرطبیعی مایع در بافت ریه یا کیسه‌های هوایی است که اکسیژن‌رسانی را مختل می‌کند. نارسایی قلبی یکی از علت‌های مهم آن است، هرچند عوامل دیگری هم می‌توانند ادم ریوی ایجاد کنند. تنگی نفس، بدترشدن تنفس هنگام درازکشیدن و گاهی سرفه با خلط کف‌آلود و صورتی از علائم احتمالی هستند. شروع ناگهانی ادم ریوی یک وضعیت اورژانسی است.
• سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS): آسیب شدید ریه است که معمولاً به‌دنبال یک بیماری یا آسیب جدی مانند ذات‌الریه شدید، سپسیس (واکنش شدید بدن به عفونت)، ورود محتویات معده به ریه یا ضربه ایجاد می‌شود. التهاب گسترده و تجمع مایع در کیسه‌های هوایی می‌تواند باعث افت شدید اکسیژن خون شود. این وضعیت تهدیدکننده زندگی است و معمولاً به مراقبت در بیمارستان، اغلب بخش مراقبت‌های ویژه، نیاز دارد.

۹. بیماری‌های مادرزادی و ژنتیکی ریه

• فیبروز کیستیک: بیماری ارثی ناشی از تغییرات ژن CFTR است که جابه‌جایی نمک و آب را در سلول‌ها مختل می‌کند. ترشحات ریه غلیظ و چسبنده می‌شوند و خطر انسداد راه‌های هوایی، عفونت‌های مکرر و آسیب ریه افزایش می‌یابد. این بیماری می‌تواند دستگاه گوارش را نیز درگیر کند.
• اختلالات مادرزادی ریه: برخی ناهنجاری‌ها، مانند کیست‌های مادرزادی یا رشد غیرطبیعی بخشی از ریه، پیش از تولد شکل می‌گیرند. بعضی از آن‌ها از دوران نوزادی باعث مشکلات تنفسی می‌شوند و بعضی دیگر تا سنین بالاتر علامتی ندارند.

شایع‌ترین علائم بیماری‌های ریه چیست؟

نشانه‌های بیماری‌های ریوی بر اساس نوع و شدت بیماری متفاوت‌اند. علائم نسبتاً رایج عبارت‌اند از:

• سرفه مداوم: ممکن است خشک یا همراه با خلط باشد.
• تنگی نفس: احساس دشواری در نفس‌کشیدن هنگام فعالیت یا در موارد شدید، هنگام استراحت
• خس‌خس سینه: صدای سوت‌مانند هنگام تنفس، به‌ویژه بازدم
• درد یا احساس فشار در قفسه سینه: ممکن است هنگام سرفه، نفس عمیق یا فعالیت بیشتر شود.
• خستگی و کاهش تحمل فعالیت: فرد هنگام انجام کارهای روزمره زودتر از معمول خسته می‌شود.
• عفونت‌های تنفسی مکرر یا تغییر خلط: ممکن است در بعضی بیماری‌های مزمن راه‌های هوایی دیده شوند.

برخی نشانه‌ها کمتر شایع اما مهم‌تر هستند:

• خلط خونی یا سرفه همراه با خون: می‌تواند در عفونت‌ها، برونشکتازی، آمبولی ریه یا سرطان ریه دیده شود و باید سریع بررسی پزشکی شود.
• چماقی‌شدن انگشتان: بزرگ‌شدن انتهای انگشتان و تغییر شکل ناخن‌ها که ممکن است در برخی بیماری‌های مزمن ریه دیده شود.
• کبودی یا خاکستری‌شدن لب‌ها و پوست: ممکن است نشانه کمبود اکسیژن باشد و اگر ناگهانی ایجاد شود یا با دشواری تنفس همراه باشد، نیاز به رسیدگی اورژانسی دارد.

نکته: هیچ‌یک از این علائم به‌تنهایی برای تشخیص یک بیماری خاص کافی نیست و برخی ممکن است منشأ قلبی یا علت‌های غیرریوی داشته باشند.

چه عواملی خطر ابتلا به بیماری‌های ریه را افزایش می‌دهند؟

بعضی عوامل باعث ابتلا به بیماری‌های ریوی می‌شوند و بعضی دیگر بیماری موجود را تشدید می‌کنند:

• دود دخانیات: سیگار، قلیان و دود دست‌دوم خطر COPD و سرطان ریه را افزایش می‌دهند و می‌توانند علائم آسم را تشدید کنند.
• آلودگی هوای داخل ساختمان: دود ناشی از سوختن چوب یا زغال در فضای بسته، دود سیگار، رطوبت و کپک ممکن است به سلامت دستگاه تنفسی آسیب برسانند.
• آلودگی هوای بیرون: ذرات معلق و آلاینده‌های ناشی از ترافیک و صنایع می‌توانند باعث آسیب یا تشدید بعضی بیماری‌های تنفسی شوند.
• مواد حساسیت‌زا: گرده گیاهان، مایت‌های گردوغبار، کپک و شوره حیوانات می‌توانند علائم آسم را در افراد حساس تحریک کنند.
• عوامل دوران کودکی: وزن کم هنگام تولد، تغذیه نامناسب و بعضی عفونت‌های شدید تنفسی در سال‌های نخست زندگی ممکن است بر رشد ریه اثر بگذارند و خطر برخی مشکلات تنفسی را در آینده افزایش دهند.
• مواد شیمیایی و گردوغبار محیط کار: تماس طولانی‌مدت با گردوغبار صنعتی، دود، بخارات و گازهای محرک می‌تواند به راه‌های هوایی یا بافت ریه آسیب برساند.
• زمینه ژنتیکی یا بیماری‌های زمینه‌ای: بعضی اختلالات ارثی و بیماری‌های خودایمنی ممکن است خطر بیماری‌های خاص ریه را بیشتر کنند.

بیماری‌های ریه چگونه تشخیص داده می‌شوند؟

پزشک با پرسیدن درباره علائم، مدت شروع آن‌ها، سابقه بیماری، مصرف دخانیات و تماس با مواد آسیب‌رسان و سپس معاینه بیمار بررسی را آغاز می‌کند. با توجه به بیماری احتمالی، یک یا چند آزمایش زیر انتخاب می‌شود. انجام همه این بررسی‌ها برای تمام بیماران ضروری نیست.

چه زمانی برای علائم ریوی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر سرفه، تنگی نفس، خس‌خس سینه یا عفونت‌های تنفسی مکرر دارید، به‌ویژه اگر علائم ادامه پیدا کرده‌اند یا رو به بدترشدن هستند، به پزشک مراجعه کنید. خلط خونی، حتی اگر به‌صورت رگه‌های کم باشد، باید در اسرع وقت بررسی شود؛ این علامت همیشه به معنای سرطان ریه نیست.

در صورت تنگی نفس شدید یا ناگهانی، درد شدید یا ناگهانی قفسه سینه، غش، کبودی ناگهانی لب‌ها یا سرفه همراه با مقدار قابل‌توجه خون، فوراً از خدمات اورژانس کمک بگیرید. همراهی خلط خونی با تنگی نفس یا درد قفسه سینه نیز نشانه‌ای برای مراجعه فوری است.

آیا بیماری‌های ریه قابل درمان هستند؟

درمان به علت و شدت بیماری بستگی دارد. بسیاری از عفونت‌ها با درمان مناسب بهبود می‌یابند؛ اما بیماری‌های مزمنی مانند آسم و COPD معمولاً به کنترل طولانی‌مدت نیاز دارند. بعضی بیماری‌ها نیز درمان‌های اختصاصی دارند؛ برای مثال، آمبولی ریه اغلب با داروهای ضدانعقاد درمان می‌شود و درمان سرطان ریه متناسب با نوع و مرحله سرطان انتخاب می‌شود.

روش‌های درمان ممکن است شامل دارو، اسپری‌های تنفسی، ترک دخانیات، توان‌بخشی ریوی، اکسیژن‌درمانی، اقدامات مداخله‌ای یا جراحی باشند. اکسیژن‌درمانی برای همه مبتلایان به بیماری ریه ضروری نیست و تنها در شرایط مشخص، پس از ارزیابی اکسیژن خون و با تجویز پزشک انجام می‌شود.

در بعضی بیماران، بسته به علت مشکل و تشخیص پزشک، اقدامات تخصصی‌تری نیز لازم است؛ برای مثال، استنت‌گذاری راه هوایی ممکن است برای باز نگه داشتن نای یا نایژه تنگ‌شده استفاده شود. همچنین در بعضی بیماران مبتلا به سرطان که به درمان تزریقی طولانی‌مدت نیاز دارند، پورت‌گذاری وریدی می‌تواند دسترسی مکرر به رگ را آسان‌تر کند.

عوارض بیماری‌های ریوی چیست؟

بسته به نوع و شدت بیماری، برخی بیماران ممکن است دچار کاهش اکسیژن خون، نارسایی تنفسی، عفونت‌های مکرر، محدودیت در فعالیت‌های روزمره یا فشار بر قلب شوند. این عوارض در همه بیماری‌ها و همه بیماران رخ نمی‌دهند. تشخیص صحیح، درمان مناسب و پیگیری پزشکی می‌تواند خطر بروز یا پیشرفت بسیاری از آن‌ها را کاهش دهد.

جمع‌بندی

بیماری‌های ریه از نظر علت، شدت، علائم و روش درمان متفاوت‌اند. بعضی به‌طور کامل بهبود می‌یابند و بعضی به مراقبت طولانی‌مدت نیاز دارند. دوری از دخانیات و آلاینده‌ها، رعایت توصیه‌های واکسیناسیون و پیگیری علائم مداوم یا شدید از اقدامات مهم برای حفظ سلامت ریه هستند. چون بیماری‌های گوناگون ممکن است نشانه‌های مشابه داشته باشند، تشخیص دقیق باید بر پایه معاینه و آزمایش‌های مناسب انجام شود. برای بررسی تخصصی مشکلات تنفسی می‌توانید از خدمات دکتر بهروز امامی، متخصص بیماری‌های ریه و فوق‌تخصص مراقبت‌های ویژه (ICU)، استفاده کنید.

سؤالات متداول

1. آیا بیماری‌های ریه ارثی هستند؟
   بعضی بیماری‌ها، مانند فیبروز کیستیک و کمبود ارثی آلفا-۱ آنتی‌تریپسین، زمینه ژنتیکی دارند؛ اما بسیاری از بیماری‌های ریوی به عوامل محیطی، عفونت‌ها یا ترکیبی از عوامل مختلف مربوط‌اند.
2. اولین علائم بیماری ریه چیست؟
   سرفه مداوم، تنگی نفس، خس‌خس سینه، درد قفسه سینه یا تغییر در میزان خلط می‌توانند از نشانه‌های اولیه باشند. بااین‌حال، برخی بیماری‌ها در مراحل آغازین بدون علامت هستند.
3. کدام بیماری‌های ریوی خطرناک هستند؟
   آمبولی ریه، سندرم زجر تنفسی حاد و پنوموتوراکس شدید می‌توانند وضعیت اورژانسی ایجاد کنند. سرطان ریه، فیبروز ریوی و COPD پیشرفته نیز بیماری‌های جدی هستند، اما میزان خطر به شدت و وضعیت هر بیمار بستگی دارد.
4. راه‌های پیشگیری از بیماری‌های ریوی چیست؟
   ترک سیگار و قلیان، دوری از دود و آلاینده‌ها، استفاده از تجهیزات حفاظتی مناسب در محیط کار، رعایت بهداشت و انجام واکسیناسیون توصیه‌شده می‌توانند خطر برخی بیماری‌های ریوی را کاهش دهند؛ البته پیشگیری از همه بیماری‌ها امکان‌پذیر نیست.
5. علت بروز بیماری‌های ریوی چیست؟
   عفونت‌های ویروسی، باکتریایی یا قارچی، مصرف دخانیات، آلودگی هوا، تماس شغلی با مواد مضر، عوامل ژنتیکی و بعضی بیماری‌های خودایمنی از علت‌ها یا عوامل زمینه‌ساز بیماری‌های ریوی هستند. علت دقیق در هر بیماری متفاوت است.